Hoe onveranderbaar lijden ons kan aanzetten tot het mobiliseren van immense kracht

Viktor Frankl (1905-1997) was een Oostenrijkse psychiater. In 1942 werd hij samen met zijn vrouw en ouders naar Auschwitz gedeporteerd. Hij werd later overgebracht naar andere kampen die deel uitmaakten van het Dachau-complex. In de kampen verloor hij vrijwel zijn hele familie. Frankl bleef in die extreme omstandigheden geestelijk overeind door zich vast te houden aan betekenis, verantwoordelijkheid en innerlijke vrijheid. Die ervaringen vormden later de basis voor zijn logotherapie.

Logotherapie

Frankl had toen hij naar Auschwitz werd gedeporteerd een manuscript geschreven dat hij bij zich droeg. Dat manuscript bevatte de kern van zijn ideeën over zingeving, verantwoordelijkheid en de menselijke geest. Het was een intellectueel en existentieel project, iets waarin een deel van zijn levenswerk werd omschreven. Bij aankomst in het kamp werd het hem afgenomen en ging het verloren.

Juist dít verlies van zijn manuscript gaf hem de kracht om te blijven leven in de misérie van het kampleven. Hij stelde zichzelf gedurende het verblijf in verschillende kampen ten doel om het manuscript opnieuw te schrijven en uit te brengen. Zijn kamp- en levensinzichten kregen uiteindelijk vorm als zijn bekende boek Man’s Search for Meaning. In dit boek beschrijft hij in het eerste deel zijn kampervaringen. In het tweede deel zet hij uiteen wat zijn logotherapie inhoudt.

Betekenis geven aan  waanzin

De kern van de logotherapie is “patiënten helpen om betekenis te geven aan het leven”. Allereerst vraagt Frankl zijn patiënten om volledige verantwoordelijkheid te nemen voor het eigen leven. Iemand heeft immers uitsluitend controle over zijn eigen (interne) leven. Vervolgens stimuleert hij zijn gesprekspartner om uit het eigen gesloten circuit te stappen en zich te realiseren dat hij onderdeel is van een groter geheel.  Hij zegt hierover: “hoe meer een persoon zichzelf vergeet, om een doel te dienen of om van een ander persoon te houden, hoe meer mens hij is en des te meer hij bereikt”.

Frankl onderscheidt drie manieren om dat te doen:

• je committeren aan een levenswerk of goede daad;
• iets ervaren of iemand ontmoeten;
• het aannemen van een krachtige houding in relatie tot onvermijdbaar lijden.

“Maak van je tragedie een triomf”

Hij werkt vooral het derde punt verder uit in het eerder genoemde boek. Hij zegt hierover: “als we niet meer bij machte zijn om een situatie te veranderen, worden we uitgedaagd om onszelf te veranderen” en “mensen hebben het unieke potentieel om een persoonlijke tragedie om te zetten in een triomf”. Hij beschrijft vervolgens een aantal voorbeelden van patiënten waarin hij kort schetst hoe hij hen leert wat de betekenis van hun lijden is.

Super-betekenis

Eén van zijn krachtige interventies is er een die tegenwoordig ook veel binnen de Acceptance and Commitment Therapy wordt gebruikt: maak een levendige voorstelling van je eigen doodsbed en vraag je af wat je op dat moment bereikt wil hebben. Dit toont iemand of hij op de juiste koers vaart en biedt iemand gelegenheid de koers bij te stellen. Frankl noemt dit ook wel de super-betekenis”.

Het boek Man’s Search for Meaning geeft een indrukwekkend inzicht in de wereld van een holocaust-overlever. Het is niet alleen levensveranderend om zijn persoonlijke verhaal te lezen, maar als lezer kun je ook niet anders dan diep onder de indruk zijn van de enorme veerkracht die Frankl tot zijn beschikking heeft en waar wij allemaal veel van kunnen, misschien zelfs moeten leren.