Vind je inwendige Darwin

Het is in materieel opzicht een tijd van overvloed. In de moderne Westerse samenleving komen we niets tekort. Behalve tijd, daar hebben we chronisch gebrek aan. Partners moeten beiden werken om de hypotheek te kunnen bekostigen, ook de kinderen hebben over het algemeen een volle agenda. Niet in de laatste plaats omdat elk kind VWO moet aankunnen. Het is maar een haastige boel. ’s Avonds ploffen we na het eten, huishouden en andere sociale verplichtingen uitgeput op de bank, waar we nog wat meer prikkels tot ons nemen in de vorm van Netflix of HBO-plus. Om de vermoeidheid te verdrijven, nemen we een zak chips ter hand. We krijgen (of nemen, het is maar hoe je het bekijkt) geen moment rust: constant geeft onze telefoon allerlei prikkels waar we vaak direct op denken te moeten reageren.

Haastige spoed, is zelden goed

Tijd is geld en onderdoen voor de buren is not done. Als we de huidige tijd vergelijken met de negentiende eeuw waarin Charles Darwin leefde, hebben we veel en veel meer haast. Waar Darwin nog vijf jaren kon vinden om op zijn Beagle de wereld te verkennen en zijn baanbrekende evolutietheorie te ontwikkelen, zou dit tegenwoordig ondenkbaar zijn. Door met allerlei andere mensen met de tijd aan hun kant op te trekken en vanuit een open en eclectisch vizier de wereld te bestuderen (destijds waren geleerden nog minder in faculteiten en specialismen ingedeeld), was het voor hem mogelijk een brede visie op de menselijke groei door de millennia heen te ontwikkelen. Niet gehinderd door reeds bestaande kennis van de natuur keek hij open, nieuwsgierig en analytisch de wereld in. Bestudeerde hij het ene moment allerlei aardlagen waarin fossiele schelpen zichtbaar waren geworden, het andere moment ontdekte hij dat op de Galapagoseilanden per eiland net iets van elkaar verschillende zwaluwen bestonden die anderzijds toch ook weer verdacht veel op elkaar leken. Weer een ander moment van zijn verkenningsreis vond hij op de vlakten van Zuid-Amerika reusachtige fossiele botresten van beesten die verdacht veel op dieren leken die in onze tijd (weliswaar in veel veel kleiner formaat) voorkomen.

Evolutietheorie en natuurlijke selectie

Darwin had een enorme drive om de wereld zoals die is te begrijpen en hij nam daarvoor ruim de tijd. Daarbij werd hij niet afgeleid door een continue stroom van prikkels. Deze manier van leven leidde uiteindelijk tot de (inmiddels gevestigde) evolutietheorie, met als onderdeel daarvan het principe van de natuurlijke selectie. Zoogdieren, waartoe wij mensen ook behoren, staan aan het eind van een evolutionaire ketting die begint bij de eencellige mechanismen die aan de wieg staan van het begin van al het leven. Door natuurlijke selectie overleven dieren die toevallig het best op de weerbarstige omstandigheden van de natuur zijn aangepast, vaker dan dieren die daar minder goed op zijn aangepast. Hierdoor geven zij hun genen vaker door aan de volgende generatie, die op haar beurt hetzelfde principe volgt. Op deze wijze evolueren soorten. Dat betekent dat sommige soorten uitsterven en andere (lees: de mens) floreren.

Waar Darwin leefde in een tijd waarin niet al zijn tien kinderen de volwassen leeftijd bereiken – twee sterven direct na de geboorte, twee van hen stierven als peuter en dochter Annie stierf op tienjarige leeftijd – , is het sterftecijfer tegenwoordig drastisch gedaald. De medische wetenschap heeft een vlucht genomen en weet de meeste ziektes te genezen. Fantastisch vanuit microniveau bezien, want wees eerlijk: niemand wil zijn kind missen door een griep of eenvoudige ontsteking! Vanuit evolutionair oogpunt levert dit echter een interessante vraag op: plant de huidige mens zich nog voort volgens de principes van de natuurlijke selectie?

Wordt het menselijke organisme inherent steeds kwetsbaarder?

Het ligt voor de hand om te denken dat mensen langzaam inherent steeds kwetsbaarder worden. Zou het toeval zijn dat er tegenwoordig zoveel mensen zijn die gluten- of lactose-intolerant zijn? Dat zoveel mensen hooikoorts hebben? Als we deze ontwikkeling extrapoleren richting de toekomst, kunnen we ons afvragen hoe krachtig de gemiddelde mens over 1000 jaar is.

Het is zeer waarschijnlijk dat mensen met welke soort kanker dan ook over 1000 jaar hier geen van allen meer aan sterven aan kanker. De overlevingskans neemt toe, de levenskracht neemt af. Het is immers niet meer nodig om biologisch sterke lichamen te hebben, de geneeskunde is sterk voor ons.

Brede welvaart?

De hedendaagse mens heeft het biologisch gezien dus wellicht een stuk minder moeilijk dan de gemiddelde mens van 100 jaar geleden. Het omgekeerde geldt voor het mentaal welzijn. Gaven we de mate waarin we ons gelukkig voelen in 2013 nog het rapportcijfer 8, daalt deze maat over de jaren langzaam maar zeker: hoewel de gemiddelde Nederlander in 2024 nog steeds gemiddeld op een keurig rapportcijfer 7 uitkomt, is de daling opmerkelijk te noemen. Navenant stijgen de kosten van de GGZ omgekeerd evenredig, zij het met een factor 3 aan snelheid. Gaven wij in Nederland in 1998 nog 2,3 miljard euro uit aan de GGZ, deze kosten zijn in 2022 gestegen naar een astronomisch bedrag van 8,4 miljard euro.

De overspannen samenleving

Blijkbaar zijn we collectief overprikkeld en uit balans geraakt en kunnen we spreken van een overspannen samenleving. En wie overspannen is, zoekt soelaas in de GGZ. Voor zichzelf of, voor degenen die nog niet klaar zijn met externaliseren, via de kinderen. We zitten met z’n allen blijkbaar zo aan onze maximale cognitieve load dat we massaal verlichting zoeken. In vroegere tijden was er de kerk als instituut voor bezinning en rust. We vonden er eveneens betekenis en saamhorigheid. We deelden smart en zoals bekend: gedeelde smart is halve smart. Naast een interessante preek of cathartische biecht, konden we er weer even tegenaan. We hielpen elkaar met adviezen en gaven elkaar praktische hulp om het leven draaglijker te maken.

Tegenwoordig kennen we het instituut kerk steeds minder waarde toe en zoeken we ons toevlucht tot de GGZ waarbij we een sterk appèl op de zorgverlener doen om ons te verlossen van het lijden dat leven heet. Ook schromen wij steeds minder om de prikkels die onze kinderen met zich meebrengen, als probleemgedrag aan te merken. Het aantal DSM-classificaties ASS en ADHD is de pan uitgerezen.

Kinderen van nu, zijn de kinderen van 100 jaar geleden

Dat roept de vraag op of kinderlijk gedrag 100 jaar geleden zoveel anders zou zijn geweest als nu. Met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid kunnen we stellen van niet. In termen van evolutie is 100 jaar bijna gelijk aan helemaal niets waardoor we veilig kunnen stellen dat de kinderen van nu, de kinderen van toen zijn. Wat wel een verschil is ten opzichte van destijds, is een meer helder hiërarchisch kader waarbinnen mensen in het algemeen en kinderen in het bijzonder functioneerden. Een kind moest gehoorzamen en werd soms met harde hand opgevoed. Met links schrijven terwijl rechts de norm is? Een lineaal eroverheen of een flink pak slaag met de mattenklopper! Ook onrustig gedrag in de klas of thuis was simpelweg niet toegestaan, dat deed je maar buiten. Wil ik daarmee goedpraten dat kinderen niet zelden werden mishandeld? Zeker niet. Dat kinderlijk gedrag zich gedraagt als een wet van communicerende vaten met hoe wij ons als volwassenen gedragen, lijkt voor de hand te liggen.

Waarde definiëren in termen van geld of iets anders?

Kinderen zijn kinderen en doen wat ze moeten doen. Laten we als volwassenen meer naar onszelf kijken. Misschien maken wij als volwassenen simpelweg verkeerde keuzes. Hoe zou het zijn als we beter voor onszelf zorgen en tijd meer prioriteit geven? Niet in termen van geld, maar in termen van waarde. Misschien moeten we ons wat meer afvragen wat werkelijk waardevol is in het leven.

Waar zijn we eigenlijk mee bezig?

Wat willen wij dat onze geliefden over ons zeggen als we aan ons eind zijn gekomen? Hoe fijn het was dat jij als overledene 80 uren per week werkte? Er altijd twee splinternieuwe auto’s voor de deur stonden? Jij thuis geregeld zo moe was dat de huisgenoten op eieren moesten lopen? Maar anderzijds de buren wel heerlijk tegen je opkeken? Collega’s je als voorbeeld stellen om ook zo hard te werken?

Want wees eerlijk: waar zijn we nu eigenlijk helemaal mee bezig…